Hoe trainbaar is jouw dier? Stress en oer reacties.

De 4 F’s uitgelegd

Je hebt vast wel eens gehoord van de 4 F’s: Fight, Flight, Freeze en Fawn. Vrij vertaald naar het Nederlands gaat het over vechten, vluchten, bevriezen en pleasen. En eigenlijk wil ik er nog een 5de aan toevoegen, flauwvallen. Ja, serieus.. het gebeurt écht.. bij mens én dier.
Wanneer een systeem stress ervaart neemt instinct het stuur over en bepaalt in een milliseconde de reactie. Elk mens en dier wordt geboren met zo’n automatische reactie. Deze oer reacties zoals ik ze graag noem is niet te verwarren met lastig gedrag. Het zijn reacties die essentieel zijn voor overleving. Wanneer er een gevaarlijke situatie voordoet wil je geen tijd verliezen aan analyseren en bedenken wat je moet gaan doen, nee je doet gewoon iets.
En dat iets.. is niet altijd even handig en het meest simpele, veelvoorkomende voorbeeld wat ik kon bedenken is:
Wanneer jij iemand bent die, bijv bij een ernstig ongeluk, direct in actie schiet is het heel erg lastig te begrijpen waarom iemand anders vlucht. Degene die vlucht zal na het vluchten en wanneer weer in een rustige situatie zijn, ook gaan nadenken en niet blij zijn met de keuze om te vluchten. Toch heeft zijn / haar sympatische zenuwstelsel hiervoor “gekozen”. Waarom gebeurd dit nou? Degene die vlucht heeft er nl net zoveel last van als degene die die persoon veroordeelt voor het vluchten!

Het antwoord zit hem in een overprikkeld zenuwstelsel. Ons zenuwstelsel heeft dagelijks heel, heel, heel erg veel te verwerken en wanneer we een goede balans hebben tussen het sympathische zenuwstelsel en het parasympatische zenuwstelsel merk je van de meeste van deze processen niks of weinig. Wanneer je af en toe een flinke stress situatie mee maakt krijgt je systeem ook voldoende tijd om weer “normaal” te kunnen functioneren, na te kunnen denken voor je doet. Maar wanneer we spreken van chronische stress zie je hier een groot verschil. Het systeem denkt niet meer na en blijft continue in overlevingsmodus staan.. En daar.. komen die 4 F’s in beeld.
Het sympathische zenuwstelsel is het gedeelte wat je automatische reacties in gang zet, die ergens als heel klein mensje iets geleerd heeft als de beste strategie bij gevaar. Het parasympatische zenuwstelsel is eigenlijk degene die alles weer afremt wanneer het gevaar geweken is, tenminste bij een enkelvoudige stress situatie. Wanneer het parasympatische zenuwstelsel in werking treedt merk je dat je ademhaling en hartslag weer rustiger worden en het stimuleert de spijsvertering. Je kunt ineens weer eten of je moet heel dringend naar de wc. Zo herstelt je systeem van de schrik reactie.

Helaas is het niet zo simpel om tegen jezelf te kunnen zeggen ” Je bent in een veilige omgeving, je hebt je stress reacties niet meer nodig ” want als het zo simpel was zouden we ook veel minder stress gerelateerde ziektebeelden zien. Het kalmeren van het zenuwstelsel is iets wat tijd neemt, wat tijd vraagt om rustig te analyseren wat er gebeurt is, of het voorkomen had kunnen worden (zo leer je er van voor een volgende keer dat je zoiets overkomt) en om letterlijk even te bekomen van alles. Neem daarvoor de tijd. Dat gaat nogal eens mis in een maatschappij waar we allemaal graag “snel door” willen of moeten.

Stress is een moeilijk ding, want wat voor de 1 stress oplevert zal dat voor de ander veel minder zijn. Sommige mensen hebben ook gewoon super veel pech in hun leven waardoor de overlevingsmodus niet uit kan. We zijn met ons allen steeds bezig met overleven ipv beleven.
Maar voor paarden is stress iets simpeler en kunnen we als mens wel rekening houden met bepaalde basis dingen die een paard vanuit zijn natuur nodig heeft.

Hetgeen je mag proberen te onthouden is: Als ik dit paard zou zijn, me echt paard zou voelen (en dus niet vermenselijken stiekem 😉 ) wat heb ik dan nu nodig van degenen om mij heen? Veiligheid is key to success. Veiligheid in de fysieke vorm is vaak wel voor elkaar, maar bedenk eens hoe het met de emotionele en mentale veiligheid gesteld is. Je paard kan zich, in tegenstelling tot een mens, niet zelfstandig redden. Deze heeft de hulp nodig van een kudde. Op een kudde moet je kunnen vertrouwen, ieder heeft zn eigen taak en neemt deze serieus. Een kudde die regelmatig wisselt, een zwakke gesteldheid van 1 van de kudde leden, of het samen staan met 1 ander paard kan dus ook veel stress veroorzaken. Veiligheid in samenwerking met de mens betekent ook zich durven uitspreken, durven nee te zeggen of aan te geven iets niet te kunnen of te begrijpen. Veiligheid zit hem dus ook in communicatie met je paard, hoe doe je dat? Hierin wil ik nog wel even de kanttekening zetten dat communicatie en dingen invullen voor je paard wel een valkuil/gevaar kan zijn. Je kunt hierin ook een beetje doorslaan, vind hierin de juiste balans die voor jou en je paard goed voelen.

We kijken nog even verder: Wat heeft het nodig om blij paard te kunnen zijn? Om aan zijn natuur te voldoen in gevangenschap?
Het paard is niet gebouwd om grote porties te eten en daarna tijden niets. Weet je dat de maag van je paard relatief klein is ( gemiddeld een 10 tot 15 liter inhoud) ? En daarmee kan je paard niet meer dan een kilo brokjes per keer verwerken. Hun systeem is er op gebouwd om over de gehele dag en nacht kleine porties te eten en te blijven kauwen. Hiermee maken ze speeksel aan om het maagzuur weer te neutraliseren. Wanneer je paard dus langere tijd zonder ruwvoer staat en het maagzuur wordt vervelend leidt dit ook tot een stress reactie in het systeem!

Daarnaast heeft een paard rust, ritme, regelmaat nodig. Om rust te ervaren wil het graag weten wat er van hem of haar verwacht wordt, hoe het dagschema eruit ziet en houd dit het liefst zoveel mogelijk hetzelfde. Zo is alles voorspelbaar en daar gaat het systeem van een dier (maar mens misschien ook wel) goed op.

Niet passende zadels, hoofdstellen, dekens enz… Alles wat niet lekker zit geeft een stress prikkel aan het systeem..

En als laatste wil ik nog toevoegen: Neem je emoties niet mee naar je paard of wees je er in ieder geval bewust van. Je herkent het vast, bij jezelf of bij een stalgenoot… Je hebt een drukke dag gehad en eigenlijk had je nog even boodschappen moeten doen maar de dag liep al niet zoals je had gehoopt dus eerst even langs je paard… Maar ondertussen heb jij je dag nog geen plekje gegeven en de emoties van de dag borrelen nog in je buik, je hoofd is druk met het maken van een boodschappen lijstje maar je hoopt bij je paard toch wat rust te kunnen vinden. Je paard kan er niets aan doen dat jij een dag had die niet liep zoals je gehoopt had incl bijbehorende emoties en dat je je boodschappenlijstje nog niet op orde hebt.. Naast dat hij / zij er niets aan kan doen begrijpen ze het ook niet want het zijn menselijke emoties en gedachtes waar zij niets mee kunnen of enige ervaring mee hebben.
Ik wil hier niet mee zeggen: Ga dan op zo’n moment niet naar je paard, want ja je paard kan absoluut helpen om jouw sympathische zenuwstelsel hier wat te kalmeren ( paarden zijn daar meesters in, maar wel ten koste van zichzelf! ) maar reageer je emoties niet af. Dat hoeft niet altijd groots te zijn in de vorm van schreeuwen, maar minder geduld hebben is er ook al eentje van hé. Wat je kunt doen op zo’n dag is, wanneer je je auto uitstapt haal even een paar keer diep adem door je neus in en via je mond weer uit en probeer heel bewust de dag even te parkeren op een andere plek, je haalt die gedachten later wel weer op 😉

Dit is een kleine opsomming van dingen waar je misschien nog niet aan gedacht had wanneer we spreken over stress bij een paard. Er is nog veel meer te bedenken wat het systeem stress geeft, maar dan houd dit artikel nooit weer op 😉 Mocht je nog goede ideeën hebben waar vaak niet aan gedacht wordt als we denken aan algemene stress bij onze dieren, laat het me weten via de reacties. Ik ben benieuwd.

Ik lees dit artikel nu terug en ik hoor mezelf denken: “Ja leuk allemaal, die stress reacties, maar we kunnen niet alle stress weghouden of wegnemen”. Dit is ook wel iets wat ik vaak hoor en dat is natuurlijk ook zo. Het gaat er alleen om: Een beetje stress is niet verkeerd, maar wanneer de rem op die stress reacties en de aanmaak van die stresshormonen niet werkt dan heb je een serieus probleem!

Hoe beïnvloeden deze oer reacties de training?
Nou misschien is dit een overbodige vraag, na alles wat je hier boven hebt gelezen is het denk ik logisch te verklaren dat deze oer reacties eigenlijk alles beïnvloeden. Niet alleen in het gedrag maar het beïnvloed vaak ook de mogelijkheid om te kunnen eten en het verwerken van informatie.
Wanneer je wilt trainen is het belangrijk dat het systeem openstaat om nieuwe informatie tot zich te nemen, vanuit een overlevingsmodus gaat dat niet lukken want het systeem is maar met 1 ding bezig: Overleven!
Toch kun je het systeem wel beinvloeden, maar dit kan wel alleen wanneer je de stress signalen op tijd oppikt én als zodanig interpreteert. Het is nl nooit lastig, slecht gedrag!

Herken jij misschien 1 van onderstaande symptomen?
* Op rust gaan staan
* Zuchten
* Staand slapen
Dit zijn 3 voorbeelden van oerreacties die horen bij de freeze. Na het zuchten kan je ook please gedrag zien, waarbij je paard dus over zijn of haar eigen grenzen gaat omdat jij het graag wil en ze willen geen conflict veroorzaken.

Bij fight en flight zijn de symptomen veel duidelijker, ik denk dat ik ze niet eens hoef op te noemen, maar ik doe het toch even
* Steigeren
* Trappen
* Bijten
* Wegrennen

En 1 van de meest duidelijke vind ik toch wel het flauwvallen. Het systeem sluit letterlijk af, alsof je je computer uit zet. Het systeem is dusdanig uitgeput of onder de indruk dat er geen andere optie is dan “complete shutdown” en dat is heel heftig, maar toch lees en zie ik nog regelmatig berichten voorbij komen van paarden die bijv. bij de trailerklep gaan liggen en dat er dan wordt gezegd “ze doen het erom”. Nee.. ze doen het er niet om, niet om jou te pesten maar om aan te geven “Ik kan dit niet”.

Ik hoop dan ook met dit artikel iets meer inzicht gegeven te hebben in hoe het werkt en wanneer je vragen hebt schroom niet om die te stellen! En wanneer je gerichte trainingstips kunt gebruiken, schroom niet om te vragen. Er zijn mogelijkheden via video, 1 op 1 of klein groepje online maar ook met live trainingen.

Reacties? Heel erg graag!